-ترویج و آموزش کشاورزی گرگان
 
كشاورزي،ترويج، آموزش، مديريت و توسعه پايدار كشاورزي

بررسی پتانسیل استان در زمینه گیاهان دارویی و کشت وکار آن به عنوان رویکردی جدید در مناطق ییلاقی استان مازندران

 

محمد اکبرزاده ، عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی مازندران

چکیده :

در استان مازندران نیز به علت تنوع آب و هوایی و پوشش گیاهی مجموعه گونه های گیاهی متنوعی از گیاهان دارویی، صنعتی، اسانس دار و... را در خود جای داده است. بدیهی است ضرورت نخست در اهمیت دادن به این ذخائر ارزشمند گیاهی شناسایی دقیق گونه های گیاهی موجود در این عرصه و تهیه فهرست فلورستیک از آنها می باشد تا زمینه تحقیقات بیشتری در ارتباط با شناسایی ترکیبات شیمیایی را هموارتر نماید. بدیهی است تحقق چنین امری در گرو شناسایی گیاهان دارویی استان است.

در راستای این تحقیق، کلیه گونه های گیاهی پس از جمع آوری ، شناسایی، سپس نام علمی گونه، نام فارسی، زیستگاه، پراکنش جغرافیایی ، اندامهای مورد استفاده، ترکیبات شیمیایی بارز و نحوه استفاده محلی و سنتی مشخص و همچنین کشت وکار آنها در مناطق ییلاقی مورد ارزیابی قرار گرفته است .

براساس نتایج بدست آمده نزدیک به 2000 گونه گیاهی در این استان شناسایی و از این تعداد گونه های گیاهی در حدود 50-60 گونه جزو گونه های دارویی بسیار باارزش می باشند. همچنین براساس نتایج بدست آمده در حدود 75 گونه جزو گیاهان اسانس دار و معطر بوده که مهمترین مواد موثره گیاهی درآنها شناسایی شده است که شامل گونه های: انواع آویشن، انواع مریم گلی، انواع گوش بره، کاکوتی، مریم نخودی،کلپوره، انواع موره، انواع فراسیون، بادرنجیویه و... می باشند.

همچنین براساس نتایج بدست آمده از کشت و کار 7 گونه دارویی به نامهای سنبل الطیب، بادرنجبویه، کاسنی، آویشن، هوفاریقون، گل گاوزبان ایرانی، گل همیشه بهار در سطحی معادل 3 هکتار در منطقه بلده نور، گونه های سنبل الطیب با عملکرد 8/1 تن در هکتار وزن خشک، گونه بادرنجبویه با 4 تن در هکتار، گل گاو زبان ایرانی با 6/0 تن در هکتار، گل همیشه بهار با 5/1 تن در هکتار و آویشن با 8/0 تن در هکتار از گونه های موفقی در منطقه بودند.

مقدمه :

بطور كلي موجودات زنده اعم از گياه ، حيوان و يا ميكروارگانيزمها را مي توان بعنوان يك آزمايشگاه بيوسنتز در نظر گرفت كه نه فقط موجب ساختن يك سري تركيبات شيميايي مثل كربوهيدرات ‌‍، پروتئين مي شوند بلكه بعنوان ماده غذايي مورد مصرف انسان و حيوان قرار گرفته و از متابوليسم مواد اوليه بوجود مي آيند و همچنين قادر به ساختن يكسري مواد ديگر از قبيل آلكالوئيد ، گليكوزيد ، تانن ، اسانس و غيره نيز مي باشند كه داراي آثار فيزيولوژيكي و اختصاصات درماني مي باشند و در اثر فعل و انفعالات ثانوي ساخته مي شوند به طور كلي به آن دسته از تركيباتي كه داراي اثرات درماني مي باشند مواد متشكله فعال  مي نامند .

استفاده از گياهان در درمان بيماريها سابقه بسيار طولاني  دارد و در بين ملل مختلف مصر باستان ، چينيها و يونان باستان داراي سوابق زياد در استفاده از گياهان دارويي مي باشند . تا حدود نيم قرن پيش گياهان يكي از اساسي ترين منابع توليد دارو بودند و پس از آن با پيشرفت شيمي آلي و تلاش در جهت سنتز مولكولهاي پيچيده دارويي ، بيشتر مواد دارويي به طور مصنوعي تهيه گرديد ، اما در چند دهه اخير با مشاهده اثرات جانبي داروهاي سنتزي بازگشت به مصرف گياهان دارويي كه به دست فراموشي سپرده شده بود ، دوباره فعال شد به طوري كه قرن بيست و يكم را مي توان قرن استفاده و مطالعه گياهان دارويي نام نهاد از طرفي آمار ارائه شده از سوي كشورهاي توليد كننده و مصرف كننده حاكي از افزايش قابل توجه مصرف گياهان دارويي است كه اين امر در حال حاضر موجب نابودي گياهان دارويي شده است .

كشور ايران از لحاظ آب و هوايي ، موقعيت جغرافيايي ، تنوع گياهي فراوان در زمينه رشد گياهان دارويي ، يكي از بهترين مناطق جهان جهت توليد گياهان دارويي محسوب مي شود ، اما استفاده صحيح از گياهان دارويي مشروط بر وجود اطلاعات دقيق علمي است .

مواد و روشها :

مواد :

استان مازندران به علت تنوع آب و هوايي و اقليمي و پوشش گياهي ( وجود بيش از 1200000 هكتار مرتع و بيش از 800000 هكتار جنگل ) مجموعه گونه هاي گياهي متنوعي از گياهان دارويي ، صنعتي اسانس دارو . . . را در خود جاي داده است . به طوري كه طبق تحقيقات انجام گرفته در حدود 1800 – 2000 گونه گياهي در اين استان شناسايي شده كه اين گونه ها در اراضي ساحلي و دشت ، اراضي جنگلي پايين بند ، ميان بند و بالا بند و مراتع ييلاقي وجود دارند . ميزان بارندگي از 270 ميلي متر تا نزديك به 1100 ميلي متر متغير مي باشد . اقليمهاي موجود در اين استان شامل : مناطق مرطوب ، نيمه مرطوب ، نيمه خشك ، مديترانه اي  سرد و فرا سرد مي باشد .

روشها :

در راستاي اين تحقيق ، ابتدا با مشخص شدن محدوده حوزه هاي آبخيز موجود در منطقه برروي نقشه هاي توبوگرافي و با پيمايشهاي ميداني ، عمليات جمع آوري گونه هاي دارويي در هريك از حوزه هاي مورد مطالعه انجام گرفت . در اين تحقيق همچنين تعيين محل پراكنش گونه هاي دارويي و بررسي خصوصيات رويشگاهي گونه ها ، شناسايي گونه هاي گياهي اسانس دار و تعيين ميزان و نوع مواد موثره ، اندام مورد مصرف گونه هاي دارويي ، استفاده سنتي از گونه ها دردرمان بیماریهایی نظیر درماتولوژی ، روماتولوژی ، سرطا ن ، و... همچنين در نهايت گونه هاي آويشن ، سنبل الطيب ، كاسني ، گل گاوزبان ايراني ، بادرنجبویه ، گل هميشه بهار ، علف راعي در قالب طرح بررسی سازگاري و عملكرد توليد در منطقه بلده نور كشت گرديده كه در نتايج به آن پرداخته شده است .

نتايج :

 با توجه گستردگی کار وتحقیقات متعدد بعمل آمده در زمینه پتانسیل استان در زمینه گیاهان داروئی وکشت و کار آنها نتایج در چند بند ارائه میگردد :

 1 - بر اساس نتايج بدست آمده نزديك به 1800 – 2000 گونه گياهي در استان شناسايي شده و با توجه به تعداد کل گونه هاي گياهي شناسايي شده در ايران كه در حدود 8000 – 75000 گونه مي باشد تقريباً  كل گونه هاي گياهي در مازندران وجود دارند . از اين تعداد گونه هاي گياهي تقريباً 300 گونه در نواحي جنگلي اعم از گونه هاي درختي و درختچه اي ، بوته اي و علفي مي باشد . همچنين نزديك به 250 گونه در اراضي ساحلي و دشت استان وجود داشته و بقيه در نواحي مرتعي و ييلاقي استان مازندران وجود دارند . لازم به ذكر است عمدتاً گياهان موجود در مراتع ييلاقي استان با توجه به شرايط خاص آب و هوايي داراي ارزش دارويي ويژه اي بوده و به لحاظ ميزان مواد موثره در حد بسيار بالايي مي باشند با توجه به بررسيهاي بعمل آمده از اين تعداد گونه هاي گياهي شناسايي شده نزديك به 50-60 گونه داراي ارزش اقتصادي بالايي مي باشند .

2 -  براساس بررسیهای بعمل آمده 52 گونه دارویی از 24 خانواده و 50 جنس در استان به عنوان گونه های موثر در درمان سرطان شناسایی گردیده که. تعدادی از این گونه ها درصد حضورنستباٌ بالایی دراستان دارند که شامل گونه های : بومادران ، افسنطین، موره، شابیزک، زرشک، کاسنی، دم اسب، رازیانه ، شیرین بیان، علف راعی، فراسیون، علف چشمه، مرزنگوش، بارهنگ، انیسون، ماریتیغال، کلپوره، آویشن، گزنه، بنفشه، دارواش، علف ماهور، دم شیر و.... می باشد. گونه های فوق علاوه برمصارف مذکور در درمان بیماری های مختلف بکار گرفته می شوند، نظیر : دم کرده برگهای گزنه و سرشاخه های دم شیر برای تقویت قلب و درمان کم خوابی، بنفشه معطر برای تسکین سرفه، گونه های مختلف نعناع  برای تسکین اعصاب، درمان کم خوابی ، شیرین بیان برای درمان برونشیت، آویشن برای درمان سیاه سرفه و آسم واز مرزنگوش به عنوان ضد یرقان و ضدسرفه استفاده می شود.

3 - بر�اساس تحقیقات بعمل�آ�مده 58 گونه اسانس دار از 6 خانواده و 33 جنس گیاهی شناسایی شده است . از این تعداد گونه های گیاهی 38 گونه از خانواده نعنائیان ، 8 گونه از خانواده مرکبان ، 4 گونه از خانواده چتریان ، 3 گونه از خانواده گل میمون و 1 گونه از خانواده سیب زمینی می باشد. این گونه ها عمدتاٌ در نواحی مرتعی استان و بقیه در نواحی جنگلی و اراضی پائین دست استان پراکنش دارند. تعدادی از گونه ها نظیر: انواع آویشن، چای کوهی ، انار ریجه، زولنگ، با درنجبویه پرپر، رازیانه، گل گاوزبان ایرانی، کاکوتی، انواع نعنا و پونه در حد بسیار وسیع توسط روستائیان مصرف می شوند. تعدادی از گونه ها هم به عنوان ضد اسپاسم و گرفتگی عضلانی و درمان زخم ها و همچنین تعدادی از گونه ها در درمان بیماریهای گوارشی و دستگاه تنفسی و رفع سرماخوردگی بکار گرفته می شوند. همچنین با مراجعه به منابع معتبر طب سنتی از این گونه ها علاوه بر مصارف دارویی و درمانی در فرآورده های آرایشی و بهداشتی ، تهیه لوسیونهای پوستی  و در صنایع غذایی نظیر: نوشابه سازی و شکلات سازی و شیرینی  سازی بکار گرفته می شوند.

4 -  براساس نتایج بدست آمده 52 گونه از 47 جنس و 38 خانواده گیاهی جهت درمان بیماریهای درماتولوژی و 54 گونه از 52 جنس و 37 خانواده گیاهی جهت درمان بیماریهای روماتولوژی در این استان شناسایی گردیده است. مهمترین گونه هایی که در درمان بیماریهای درماتولوژی در طب سنتی کاربرد وسیعی دارند شامل گونه های : سرو کوهی ، شاه تره ، زولنگ، بارهنگ، ترشک، گردو، دارواش، عناب، گزنه ، دم اسب، آقطی ، زیتون ، بنفشه ، شنگ، ترشک می باشند که در موارد رفع خارش، جلوگیری از ریزش مو، معالجه کچلی ، جرب، دمل، آبسه و تب خال از آنها استفاده بعمل می آید. همچنین گونه هایی که در درمان بیماریهای روماتولوژی مورد استفاده قرار می گیرند شامل : گونه های بابونه ، رازک، مورد، ترشک، دم اسب، سرخدار، ازگیل وحشی ، پلهم، پونه، بابا آدم ، علف راعی، بید، زیتون، بنگ دانه ، زبان گنجشک و رازک می باشد که در موارد تسکین دردهای روماتیسمی ، سیاتیک ، مفاصل و ... بکار گرفته می شوند.

 5 -  نتایج تحقیقات و بررسی بعمل آمده در زمینه کشت و کار گیاهان داروئی در منطقه بلده نور :

نام فارسي : بادرنجبويه

نام علمي : Melissa officinalis  

نام تيره : Labiatae

تيپ رشد : علفي چند ساله

تراكم گياهي : 55 هزار بوته در هكتار

ميزان بذر مورد نياز كاشت : 1-5/0 كيلوگرم در هكتار

روش كاشت : بذر – قلمه و تقسيم ريشه با فاصله 60 × 30 سانتي متر

ميزان آبياري : مناسب در شرايط بارندگي 650 ميلي متر – فواصل زماني 15-12 روز يكبار در بارندگي كمتر از مقدار فوق

زمان كاشت : اواخر ارديبهشت

خاك مناسب : لومي و حاصلخيز با زهكش خوب

PH مناسب : 5/7 – 5

نور مناسب : آفتاب كامل و يا كمي سايه

زمان برداشت : اوايل خرداد – اواسط

اندام مورد استفاده : برگها و سرشاخه هاي جوان

عملكرد خشك شده گياه : 4 – 2 تن در هكتار ( در اين منطقه 4 تن در هكتار )

قيمت : کیلویی 6000 تومان

خواص درماني : مقوي قلب ، درمان طپش قلب ، رفع سر دردهاي عصبي و سرگيجه

موارد استفاده : دارويي ، آرايشي و غذايي

اشكال دارويي : اسانس ، قرص ، طعم دهنده غذا و شربت

نام فارسي : هوفاريقون – علف راعي

نام علمي : Hypericum  perforatum   

نام تيره : Hypericaceae

تراكم گياهي : 83000 بوته در هكتار

ميزان بذر مورد نياز : 900 گرم در هكتار

روش كاشت : نشا كاري ( خزانه در هواي آزاد )

ميزان آبياري : نياز به آبياري كامل دارد

زمان كاشت : مهرماه

خاك مناسب : متوسط تا ضعيف  

PH مناسب : اسيدي  

نور مناسب : آفتاب كامل تا قسمتي سايه

زمان برداشت : تابستان

اندام مورد استفاده : تمام پيكر رويشي  

عملكرد خشك شده گياه : 3 -5/2  تن در هكتار

قيمت : کیلویی 6000 تومان

خواص درماني : التيام بخش – كرم كش – ضد افسردگي – مسكن سرفه

اندام موارد استفاده : تمام پيكر رويشي  

اشكال دارويي : دم كرده ، شربت ، قطره ، روغن

نام فارسي : آويشن

نام علمي : Thymus  vulgaris

نام تيره : Labiatae

تيپ رشد : خشبي چند ساله

تراكم گياهي : 150000 بوته در هكتار

ميزان بذر مورد نياز كاشت : 6-5 كيلوگرم در هكتار

روش كاشت : بذر –  تقسيم بوته

ميزان آبياري : 25 ميلي متر در هفته 

خاك مناسب : سبك ، خشك ، زهكش خوب 

PH مناسب : 8-5/4

نور مناسب : آفتاب كامل

زمان برداشت : اواسط بهار در زمان گلدهي 

اندام مورد استفاده : پيكر رويشي بويژه سرشاخه گلدار 

عملكرد خشك شده گياه : 4 – 2 تن  پيكر رويشی خشك ( در منطقه 800 كيلوگرم در هكتار  )

قيمت : کیلویی  4500 تومان

خواص درماني : مسكن ، ضد سرفه ، مقوي معده ،درمان سياه سرفه

موارد استفاده : دارويي ، غذايي ، صنعتي 

اشكال دارويي : قطره ، شربت ، قرص ، پودر

نام فارسي : كاسني

نام علمي : Cichorium  intybus

نام تيره : Compositae

تيپ رشد : گياه علفي ، پايا

تراكم گياهي : 150000 بوته در هكتار

ميزان بذر مورد نياز كاشت : 4 كيلوگرم در هكتار

روش كاشت : بذر – نشاكاري

ميزان آبياري : به كم آبي مقاوم است

خاك مناسب : با بافت شني لومي با رطوبت كافي  

PH مناسب : 6 – 6/5

نور مناسب : آفتابي يا كمي سايه

زمان برداشت : ريشه ماه مهر و آبان و برگ ها در مرداد ماه  

اندام مورد استفاده : ريشه و برگ و گل  

عملكرد خشك شده گياه : 10 تن ريشه تازه و 2 تن برگ در هكتار

قيمت : برگ و گل : 2000 تومان – ريشه : 3000 تومان

خواص درماني ريشه : مدر – تب بر – صفرا آور – گل : ملين و افزاينده صفرا

موارد استفاده : دارويي

اشكال دارويي : اسانس ، قرص ، پودر

نام فارسي : هميشه بهار

نام علمي : Calendula  officicinalis   

نام تيره : Compositae

نحوه تكثير : بذر

ميزان بذر مورد نياز كاشت : 7 - 5 كيلوگرم در هكتار

فواصل كاشت : 40 – 10 سانتي متر

دور آبياري : 10 – 7 روز

نور مناسب : آفتابي و كمي سايه

زمان كاشت : اوايل بهار

 خاك مناسب : خاك مناسب با رطوبت متوسط  

PH مناسب : 7 - 6

زمان برداشت : از اواسط بهار شروع مي شود  

اندام مورد استفاده : گل  

عملكرد خشك شده گياه : 2 – 1 تن در هكتار

قيمت : 6000 تومان

خواص درماني : درمان التهاب ، معده و به صورت موضعي در درمان التهابهاي پوستي، اگزما و خشكي پوست مصرف مي شود

 

نام فارسي : سنبل الطيب

نام علمي : Valeriana  officinalis   

نام تيره : Valerianaceae

نحوه تكثير : بذر و تقسيم بوته

ميزان بذر مورد نياز كاشت : 700 – 500 گرم 

فواصل كاشت : 50 – 20 سانتي متر

دور آبياري : به آب زياد نياز دارد – به فواصل زماني : 10 – 7 نياز دارد

زمان مناسب براي كاشت : كاشت پاييزه

بافت خاك مناسب : خاك  لومي و غني يا رطوبت مناسب

PH مناسب : 5/7 – 5/6

اندام مورد استفاده : ريشه و ريزوم گياه

زمان برداشت : اواخر فصل پاييز سال بعد از كاشت

عملكرد خشك شده گياه : 4 – 2 تن در هكتار ( 8/1 تن در هكتار منطقه)

قيمت : کیلویی 18000 تومان

خواص درماني : آرام بخش ، خواب آور ، ضد اسپاسم 

نور مناسب : آفتابي كامل و به نواحي معتدل و سرد سازگار است

    6 -  نتایج بررسی تعیین میزان و نوع  مواد موثره موجود در آنها :

نام فارسي : مريم گلي

نام علمي : Salvia  multicaulis

نام خانواده : Labiatae

تعداد مواد موثره موجود در گياه : 50 عدد

 

مهمترين مواد موثره :

α – pinene            7.5%

1 , 8 – cineole       10.7 %

Camphor              11%

Borneol                8.6%

نام فارسي : نعناع چمنی

نام علمي : Prunella  vulgaris

نام خانواده : Labiatae

تعداد مواد موثره موجود در گياه : 32 عدد

مهمترين مواد موثره :

Selin – 11 – en – 4 - α – 01            14.9%

1 , 10 – di – epi – cubenol              8%

Cis – Eudesma – 6 , 11 – diene      9.4%

نام فارسي : نعناع زیبا

نام علمي : Calamintha  officinalis

نام خانواده : Labiatae

تعداد مواد موثره موجود در گياه : 40 عدد

مهمترين مواد موثره موجود در گياه :

B – Bisabolene           9.9 %

Germacrene  D           7.6%

B – Bourbonene         7.4%

نام فارسي : مریم نخودی باتلاقی

نام علمي : Teucrium  scordium  

نام خانواده : Labiatae

تعداد مواد موثره موجود در گياه : 56 عدد

مهمترين مواد موثره :

B – Caryophyllene          22.8%

B-Farnescene                 10.4%

نام فارسي : اوجي – پونه آبی

نام علمي : Menthe aquatica 

نام خانواده : Labiatae

تعداد مواد موثره موجود در گياه : 29 عدد

مهمترين مواد موثره :

1,8 – Cineole           27.2%

Menthafuran            23.2%

B-caryophyllen        12.8%

نام فارسي : آويشن

نام علمي : 1-Thymus kotschyanus                  2-Th.pubescens            

نام خانواده : Labiatae

تعداد مواد موثره موجود در گياه : 2-22 ، 21-1

مهمترين مواد موثره :

                 Thymus kotschyanus        Thymus pubescens

Carvacrol                5.5%                              32.1 %

Thymol                   14.9 %                            19.1 %

Pulegone                 18.7%                                 -

α – terpineol             -                                     14.6%

isomenthone           17.8%                               23.2%

نام فارسي : افسنطين – درمنه 

نام علمي : Artemisia  absinthium                           Ar.scoparia               

نام خانواده : Compositae

تعداد مواد موثره موجود در گياه : 13  - 14

مهمترين مواد موثره :

                   Artemisia  absinthium       Ar.scoparia  

1,8 – cineol                 -                            27.8%

B- thujone                  35.1%                         -

Camphor                    -                             37.9%

Borneol                       -                             21.1%

p-cymene                  16.5%                       0.6%

نام علمي : Eupatorium  canabinum   

نام خانواده : Compositae

تعداد مواد موثره موجود در گياه : 47 عدد

مهمترين مواد موثره :

α – terpineol                  17.8%*

Thymol   methyl ether     5.2%

Germacrene                   9.1%*

نام فارسي : سنبله ای – صور اسرافیل

نام علمي :   Stachys  byzanthina     St.inflata     - St.lavanduli folia    St. laxa

نام خانواده : Labiatae  

تعداد مواد موثره موجود در گياه : 35 – 63 – 48 - 61

مهمترين مواد موثره :

                             1             2             3             4

Piperitenone          9.9%       0.5%        -             -

Germacrened        4.9%      8.9%         -            17.1%

α – pinene             4.5%      5.8%       7.9%       5.9%

منابع مورد استفاده :

1.  اكبرزاده ، محمد . 1381 . گياهان دارويي از خانواده نعنائيان در منطقه واز مازندران ، فصلنامه علمي – پژوهشی تحقيقات گياهان دارويي و معطر ايران.

2.  اكبرزاده ، محمد. 1380 . معرفي گياهان دارويي منطقه ييلاقي شرق مازندران، فصلنامه علمي – پژوهشی تحقيقات مراتع و بيابان ايران.

3. اميدبيكي، رضا. 1384. توليد و فراوري گياهان دارويي ، جلد 2و3.انتشارات استان قدس رضوي

4. صمصام شريعت، هادي ،  1382.پرورش و تكثير گياهان دارويي . انتشارات ماني.

 



بازدید این مطلب تاکنون مرتبه بوده است
نوشته شده در تاريخ دوشنبه 1387/09/25 توسط مدیریت سایت
پایگاه مروج کشاورزی نوین (  اخبار، همایش ها، نرم افزار، نشریات و ... علوم کشاورزی )
دریافت نشریات الکترونیکی

http://www.magri.ir/ebook/Bimarihaye%20gandom.pnghttp://www.magri.ir/ebook/Pesticides%20Of%20Agriculture-(M-Esmaili).pnghttp://www.magri.ir/ebook/punica_granatum.pnghttp://www.magri.ir/ebook/maghalenevici.png
(کپی برداری از مطالب با ذکر منبع بلامانع است )
تمامی حقوق این وبلاگ محفوظ است | طراحی و میکس قالب : محمد اسماعیلی اول
قالب وبلاگ